Kleine correcties druk 2 heem seks 

Boek: Seksualiteit, intimiteit en hulpverlening
Auteur: Mathieu Heemelaar
Nieuwe teksten t.b.v. de tweede druk

p. 13 en 14: Inhoudsopgave dient aangepast te worden, omdat er nieuwe paragrafen ingevoegd worden en de volgorde in sommige hoofdstukken gewijzigd is. Zie verschillende opmerkingen hierover in de onderstaande tekst en in de andere documenten

***Nieuwe wijziging
p. 17 inleiding, 2e alinea, regel 4:
Na ‘, de thuiszorgmedewerker’ invoegen:
, de begeleider in de verstandelijk gehandicaptenzorg
dan vervolgen met oude tekst: ‘en de groepsleider in een instelling voor kinderen enz.’

***Nieuwe wijziging
p. 18 inleiding, onderaan, Na: ‘Heeft een kind seksuele gevoelens?’ invoegen:
Hoe verloopt de seksuele ontwikkeling bij jongeren, volwassenen en ouderen? Hebben verstandelijk of lichamelijk gehandicapte mensen andere gevoelens?
Zinnen Hoe geven ouderen vorm aan seksualiteit? Heeft een verstandelijk gehandicapte andere gevoelens? vervallen dus.
Dan vervolgen met ‘Is de seksuele ontwikkeling van psychiatrische’.. enz’

***Nieuwe wijziging
p. 19 1e alinea
einde regel 5, na ‘verstandelijk gehandicapten’ toevoegen:
, lichamelijk gehandicapten
dan vervolgen met ‘en psychiatrische…’

***Nieuwe wijziging
p. 19 1e alinea
Aan het eind van deze alinea, dus na ‘spake is van seksuele ontwikkelingsproblematiek’ toevoegen de volgende zinnen, na een halve witregel (dus in een halve alinea).
Daarnaast wordt in hoofdstuk 4 aandacht besteed aan de voorlichtende functie van pornografie en aan voorlichting en hulpverlening aan prostitué(e)s. Tot slot van dit hoofdstuk wordt ingegaan op de vraag, hoe je in een team een klimaat ontwikkelt, waarbinnen het mogelijk is om met elkaar over seksuele opvoeding te praten.

***Nieuwe wijziging
p. 19, 3e alinea, na: ‘Waar liggen de grenzen …hulpverleningsrelatie?
Invoegen:
In een polemiek wordt diepgaand ingegaan op het debat over de toelaatbaarheid van deze contacten en van seksuele contacten tussen volwassenen en kinderen.

***Nieuwe wijziging
p. 21 1e volledige alinea.
Na zin ‘samenwerking met medestudenten is daarbij een uitgangspunt.’ Invoegen:
Hiermee oefent de student met een belangrijke beroepsvaardigheid: het bespreekbaar maken van seksualiteit in een team. 
Dan vervolg oude tekst ‘de opdrachten zijn ook..’ tot ‘…collega’s of anderen.’ Daarna invoegen:
Alvorens studenten of collega’s beginnen met hun eerste studietaak, wordt hen geadviseerd eerst § 4.13 over samenwerking in teamverband te lezen en te bespreken.
Dan vervolg oude tekst (‘de studietaken voegen…)
Daarbij laatste drie woorden laten vervallen: wordt zo geoefend.
Dan de volgende nieuwe alinea invoegen.
Er zijn verschillende soorten studietaken. Steeds staat boven aan de betreffende studietaak achter de titel tussen haakjes om wat voor soort opdracht het gaat. Het gaat daarbij om de volgende drie soorten studietaken:
Oriënterende opdrachten hebben als bedoeling, dat je al aanwezige kennis opfrist.
Verwerkingsopdrachten: daarbij ga je aan de slag met de informatie die je hebt gelezen. Verwerkingsopdrachten stimuleren je een beargumenteerd standpunt in te nemen, de stof toe te passen of beter te leren praten over eigen ervaringen. Bij het bespreken van deze studietaken past een combinatie van onderlinge discussie (waar het gaat om het goed toepassen van de geboden informatie) en respect (waar het gaat om het bespreken van eigen ervaringen). Het valt aan te bevelen, dit met elkaar te bewaken, zodat je er allemaal optimaal van kunt leren.
Reflectietaken. Seksualiteit heeft altijd te maken met normen en waarden. Een van de functies van dit  boek en in het bijzonder van de reflectietaken is, dat je je eigen normen gaat onderzoeken en ter discussie kunt stellen, zodat je beter kunt verwoorden, waarom je voor een bepaalde aanpak bij een cliënt kiest. Afhankelijk van eigen normen en waarden, visie op hulpverlening en visie op seksualiteit zijn dan verschillende antwoorden mogelijk.
Bij het samen werken aan deze studietaken past respect voor elkaar. Bij reflectietaken bereik je met het aan elkaar stellen van open vragen meer dan met felle discussies. Stimuleer elkaar dóór te denken en niet te volstaan met korte, voor de hand liggende antwoorden. Bij deze studietaken is geen sprake van één juist antwoord, één oplossing. 
Dan vervolg oude tekst; ‘In het literatuuroverzicht..’

***Nieuwe wijziging NB> attentie. Ik geef nu in een keer op, bij welke studietaken achter de titel de toevoeging (reflectietaak) gezet moet worden. Dit geef ik dus niet per studietaak en paginanummer apart in deze brief aan, omdat ik meen, dat u studietaken apart opmaakt.
Dit betreft de studietaken: 2.6, 3.2, 3.3, 4.1, 4.2, 4.3, 4.8, 4.9, 5.1, 5.2, 5.3, 5.4, 5.6, 5.7,  en alle studietaken van hoofdstuk 6.

Een voorbeeld: tekst op p.85 was:
Studietaak 2.6 Hersteloperaties
Wordt: Studietaak 2.6 Hersteloperaties (reflectietaak)

Wijziging: bij studietaak 1.8 stond ‘verwerkingsopdracht’; moet worden ‘reflectietaak’)
Idem bij studietaak 2.7 (daar stond ‘toepassingsopdracht’, moet worden:’ reflectietaak’)
En ook bij studietaak 2.8 (daar stond ‘toepassingsopdracht’, moet worden:’ reflectietaak’)

Verwerkingsopdrachten: dit betreft de toevoeging ‘(verwerkingsopdracht)’ aan het eind van de titel van de studietaak
Bij de volgende studietaken moet deze toevoeging geplaatst worden:
1.4, 1.7, 1.8, 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.7, 2.8, 2.9, 2.10, 3.1, 4.4, 4.5, 4.6, 4.7, 5.5. 5.8

***Nieuwe wijziging p. 25, inleiding hoofdstuk 1.
Het woordje ‘beter’ dient toegevoegd te worden aan de inleidende zin over de doelstellingen van dit hoofdstuk. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijziging p. 29, studietaak 1.2
Oude inleidende tekst (‘In een oriënterende opdracht ….stof.’) vervalt. 
Daarvoor in de plaats:
Zie de toelichting op studietaken in de inleiding van het boek voor een uitleg van de werkwijze bij oriënterende opdrachten.
Dan oude tekst (vanaf. De lezer…)
§§

***Nieuwe wijziging p. 32, studietaak 1.3
Oude inleidende tekst (‘In een verwerkingsopdracht ….vragen.’) vervalt. 
Daarvoor in de plaats
Zie de toelichting op studietaken in de inleiding van het boek voor een uitleg van de werkwijze bij verwerkingsopdrachten.
Beantwoord de volgende vragen.
Dan oude tekst (vanaf. ‘a. Mannen …’)

***Nieuwe wijziging p. 33, studietaak 1.3, onderdeel  e, 3e regel
een spellingsfout:
wordt bedoeld en niet wordt bedoelt in (pagina 33)

***Nieuwe wijzigingp. 35, §1,3, 1e regel: ‘Als je vraagt mensen dit begrip’ moet worden:
Als je mensen vraagt dit begrip (vervolg oude tekst: ‘te omschrijven’)

***Nieuwe wijzigingp. 38, §1,3, studietaak 1.5, a. paar woorden toevoegen:
Probeer zoveel mogelijk emoties uit het taxatieschema van Van Naerssen (tabel 1) te concretiseren, door uitspraken te doen die deze emoties toelichten. Doe dit over een (al of niet denkbeeldig) nieuw contact.  Dan nieuwe tekst invoegen: ‘Nieuw’ wil zeggen: met iemand waar je nog nooit seks mee hebt gehad. Dan vervolg oude tekst: ‘Let daarbij…’

***Nieuwe wijzigingp. 42, par. 1.4.2. Aan einde paragraaf de volgende aanvulling, na (Garber, 1992). Een halve witregel en dan:
Een derde, nieuwe groep in het palet van mensen met genderdysforie (onvrede met het geslacht) betreft de transgenderisten. Zij beschouwen zich in menig opzicht ‘er tussen in’: noch man, noch vrouw, maar ook: noch travestiet, noch transseksueel. Het zijn mensen, die er tegenaan lopen, dat je ‘all the way’ moet gaan als je eenmaal in de transseksuele molen zit. Het betreft bijvoorbeeld vrouwen, die een mannenborst willen maar geen penis. In de medische wereld is er weerstand tegen dergelijke onvolledige transformaties.De Stichting René(e) strijdt voor erkenning van transgenderisten. (Pleij en Schutte, 1999; Stichting René(e), 2000).

***Nieuwe wijzigingp. 46, §1.4.4, kopje Pedofilie en pedoseksualiteit. Eerste alinea (vanaf ‘Pedofielen houden van..in de volksmond steeds minder gemaakt.’ vervalt. 
Daarvoor in de plaats: 
Er bestaat veel spraakverwarring over pedofilie en pedoseksualiteit. Pedofielen houden van kinderen. Dat is een erotische oriëntatie. Pedofilie leidt lang niet altijd tot seksueel contact, onder andere omdat morele overwegingen en maatschappelijke omstandigheden pedofiele mensen daarvan weerhouden. Pedoseksualiteit verwijst naar gedrag. Iemand die pedoseksueel gedrag vertoont, hoeft zich lang niet altijd aangetrokken te voelen tot kinderen. Zo blijkt dat veel ‘kindermisbruikers’ geen regelmatige wensen of fantasie hadden over seks met een kind en dus niet pedofiel zijn (Straver, 2000).
Er bestaat een tweede onderscheid als je kijkt naar de leeftijd van het kind. Strikt genomen hebben ’pedofielen’ een voorkeur voor kinderen voor de puberteit. Een andere groep betreft mensen die een voorkeur hebben voor postpubertaire jongeren. Dit wordt efebolie genoemd (Frenken en van Beek, 1998). In zeer veel literatuur wordt dit onderscheid niet duidelijk gemaakt. In deze paragraaf gaat het verder over pedofilie en pedoseksualiteit, dus over de leeftijdsgroep tot de puberteit (meestal 12 à 13 jaar oud).

Pedofielen en p
Dan vervolg met ‘edoseksuelen hebben te…’ tot boven aan p.47: ‘…initiatief tot vervolging’. Dan invoegen:
De regering overweegt het klachtrecht te vervangen door hoorplicht voor de jongere. 
Dan oude zin handhaven: Vanaf zestien jaar is elke jongere juridisch gesproken 'seksueel vrij'. Hier is de normale wetgeving van toepassing, zodat er vervolgd kan worden als er sprake is van seksueel geweld.
 Dan invoegen: Uitzonderingen betreffen optreden in pornografie en prostitutie, daarvoor is de wettelijke minimumleeftijd 18 jaar. Meer over de zedelijkheidswetgeving is te lezen in §5.2.Dan vervolg oude tekst: nieuwe alinea, met ‘Over het aantal mensen met …

***Nieuwe wijziging p. 54
Studietaak gaat heten: “Anders (verwerkingsopdracht)

***Nieuwe wijziging p. 58, inleiding hoofdstuk 2.
Het woordje ‘beter’ dient toegevoegd te worden aan de inleidende zin over de doelstellingen van dit hoofdstuk. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijzigingPag. 61, einde 2e alinea na ‘en orgasme hoeven dus niet samen te gaan.’ Toevoegen ter afronding van deze alinea, na halve witregel:
Vergelijkbare mythes zijn gebaseerd op de theoretische constructie 'geslachtsdrift'. De seksuoloog van de Wiel zegt hierover: ‘Geslachtsdrift is het resultaat van een complex samenspel van positieve en negatieve factoren. Freud’s stoomketelmodel 'het moet er een keer uit, en hoe langer je wacht hoe erger het wordt', klopt helemaal niet. Het werkt eerder andersom: hoe vaker je het doet, hoe meer behoefte je eraan krijgt.’ (Spiering, 2000)

***Nieuwe wijziging Pag. 61, laatste alinea: ‘potentietherapie’ vervangen door ‘therapie bij erectiestoornissen’

***Nieuwe wijziging Pag. 62, bovenaan: ‘impotentie’ vervangen door ‘erectiestoornissen’.

***Nieuwe wijziging Pag. 63 (par. 2.2.3) na 1e volledige alinea, dus na (van hun leven genoten): 
Breedlove (1997) toonde aan, dat het inderdaad ook omgekeerd kan gebeuren. Hij sloot twee groepen mannetjesratten een maand op; een groep met onwillige vrouwtjes en een groep met willige. De cellen van een voor hormonen gevoelige hersenkern bleken inderdaad als gevolg van seks of celibatair leven veranderd.
Dan witregel en dan: 
De nieuwste loot aan deze onderzoeksboom naar de hormonale invloed op seksuele voorkeur staat op de naam van een groep embryologen. Zij stelden vast, dat bij lesbiennes naar verhouding vaker de ringvinger langer is dan de wijsvinger. Dit is ook het geval bij mannen, maar niet bij de meeste heteroseksuele vrouwen. De oorzaak zou vermoedelijk liggen in masculiniserende invloed van mannelijke hormonen voor de geboorte. Men zou verwachten, dat homoseksuele mannen dan een kortere ringvinger zouden hebben in vergelijking met heteroseksuele mannen, maar dit bleek alleen het geval te zijn bij homoseksuele mannen met een of meer oudere broers. Eerder was al vastgesteld, dat homoseksuele mannen relatief vaker oudere broers hebben. De verklaring hiervan was, dat het moederlichaam onthoudt dat het in het verleden meer jongens heeft gedragen en dan meer mannelijke hormonen aanmaakt. Williams e.a. concluderen dat deze hormonen mogelijk de seksuele voorkeur bij beide seksen beinvloeden (Williams e.a., 2000).
Dan verder met oude tekst: ‘Daarmee komen we…

***Nieuwe wijziging Pag. 72, §2.3.2. Helemaal onder aan de pagina, na ‘…jongens- of meisjesspecifiek aangekleed’.
Toevoegen:
Op school krijgen jongens meer aandacht  en worden jongens en meisjes verschillend beloond. Meisjes voor braafheid en medewerking, jongens voor goede antwoorden (Rademakers, 2000). 

***Nieuwe wijziging Pag. 76, na 2e alinea, dus na ‘in de geborgenheid van een relatie of huwelijk’ nieuwe alinea toevoegen, dus eerst hele witregel en dan:
De sociaal-psycholoog Baumeister onderzocht verschillen in seksueel gedrag tussen mannen en vrouwen. Aanleiding voor hem was het gegeven, dat de seksuele revolutie in de jaren zestig en zeventig gemiddeld een grotere invloed had op de vrouwelijke seksualiteit dan op de mannelijke. Het percentage vrouwen onder de 30 wat meer dan vier seksuele partners had gehad steeg van 3 tot 25%; bij mannen was dat slechts een stijging van 33 naar 50%. In zijn onderzoek concludeert hij dat vrouwen flexibeler zijn in hun seksuele gedrag dan mannen. Vervolgens probeert hij te verklaren hoe dat komt en hij komt dan uit op het biologische begrip ‘geslachtsdrift’. Deze biologische constructie werd eerder bekritiseerd (§2.2.2). Een andere verklaring Het zou kunnen zijn, dat vrouwen flexibeler gedrag vertonen, omdat mannen meer macht hebben. Vrouwen zijn contextgevoeliger, omdat ze altijd moeten waken voor ongewenste zwangerschap (Spiering, 2000).

***Nieuwe wijziging p.88 §2.4.1 Seksueel script
4e alinea, laatste zin. Die was: ‘In dit boek staat …. gedragen’
Wordt:  In dit boek staat welke situaties hij als seksueel opwindend beleeft, welke niet, hoe hij zich in seksuele situaties dien dient te gedragen en hoe je dingen aan kunt pakken.

***Nieuwe wijziging p. 89: ‘andere zintuiglijke waarnemingen:’
wordt f. Andere zintuiglijke waarnemingen van de fysieke omgeving:

***Nieuwe wijziging p. 89 voor laatste alinea ,die begint met ‘ Van Lunsen (1995) de volgende alinea invoegen:
Een seksueel script is niet statisch, het ontwikkelt zich in de loop van het leven. Aanvankelijk, in de puberteit, is het ‘boek’ nog vrij dun. Het is van belang, dat voorlichters zich realiseren, dat hun seksuele script meestal veel omvangrijker is dan dat van de jongeren die ze voorlichten. Het script ontwikkelt zich naar aanleiding van seksuele ervaringen. Bepaalde voorkeuren veranderen dan ook.
Dan: Van Lunsen (1995) enz.

***Nieuwe wijziging 
Inleiding hoofdstuk 3 (§3.1 wordt gewijzigd i.v.m. nieuwe paragrafen en andere volgorde in dit hoofdstuk.
p. 97, 2e alinea, regel 4: tussen ‘verstandelijk gehandicapten, ’ en ‘psychiatrische patienten’ invoegen:
lichamelijk gehandicapten,

Nieuwe tekst derde alinea wordt (oude vervalt daarmee)
Eerst wordt de seksuele ontwikkeling bij normaal begaafde mensen behandeld: kinderen en jongeren (§ 3.2), volwassenen (§ 3.3) en ouderen (§ 3.4). Daarna komen verschillende doelgroepen in de hulpverlening aan bod: verstandelijk gehandicapten (§ 3.5), lichamelijk gehandicapten § 3.6) en psychiatrische clienten (§ 3.7). In § 3.8 volgt een samenvatting.

***Nieuwe wijziging p. 98, inleiding hoofdstuk 3.
Het woordje ‘beter’ dient toegevoegd te worden aan de inleidende zin over de doelstellingen van dit hoofdstuk. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijziging p. 98, doelstelling. Tussen ‘verstandelijk gehandicapten’ en ‘psychiatrische patienten’ invoegen bij zowel het tweede als het derde doel:
lichamelijk gehandicapten,

***Nieuwe wijziging p. 101 2e alinea wordt uitgebreid. Nieuwe tekst (oude dus er uit lichten vanaf ‘Kinsey (1948) noemt het percentage….tot aan ‘Een recent observatieonderzoek

Kinsey (1948) noemt een percentage van 48 procent van de jongens die als kind seksuele contacten met anderen hebben gehad en concludeert bovendien dat vrijwel iedere jongen en heel wat meisjes masturberen. Rademakers (1995; 2000) vat ook recenter onderzoek samen en komt tot de volgende cijfers.

a.	Baby’s spelen al met hun genitaliën. Als baby’s in staat zijn hun eigen lichaam te ontdekken raken ze ook de eigen geslachtsdelen aan. Vanaf hun zesde, zevende maand zijn jongens er zich ‘bewust’ van en spelen er mee; meisjes vanaf hun tiende, elfde maand (Rademakers, 1995; Straver, Cohen-Kettenis en Slob, 1998).
b.	Een op de vier jongens masturbeert tussen twee- en zesjarige leeftijd (onderzoek van Friedrich, 1991, geciteerd in Rademakers, 1995). Masturberen wil in dit verband zeggen: doelgericht met de eigen geslachtsdelen spelen. Kinderen doen dit omdat het een lekker gevoel geeft of uit nieuwsgierigheid (Rademakers, 2000).
c.	Een op de zes meisjes masturbeert tussen twee- en zesjarige leeftijd voor het eerst (interviews met kinderen, Elias & Gebhard, 1974, in: Rademakers, 1995).
d.	Seksueel gedrag met anderen komt voor vanaf het tweede jaar. Ongeveer de helft van de 2 tot 6 jarigen heeft wel eens gezoend met een ander kind. Op 10-jarige leeftijd ligt dit op twee derde en bij 12 jarigen heeft slechts een op de zes kinderen nog niet met een ander kind gezoend (Rademakers, 2000). 
e.	De helft van de jongens en een derde van de meisjes heeft voor het twaalfde jaar gemasturbeerd (Elias & Gebhard, 1974, in: Rademakers, 1995).
f.	Tien procent van de kinderen tussen vier en tien jaar is fysiologisch in staat gebleken te masturberen tot een orgasme (bij jongens noemen we dit ook wel een ‘droog orgasme’) (Rademakers, 1995).
g.	Jongens leren het masturberen meestal van andere jongens, terwijl meisjes het meestal zelf ontdekken. Bij meisjes ontbreekt de sociale prikkel, wat een verklaring kan zijn voor het lagere percentage (Rademakers, 1995).
h.	Wat Kinsey noemt over jongens, geldt voor kinderen in het algemeen: de helft heeft voor het twaalfde jaar aan seksueel spel gedaan met een ander kind (kussen, tonen, bekijken, aanraken, strelen van elkaars geslachtsdelen) (Rademakers, 1995).
i.	Ervaring met geslachtsgemeenschap rapporteert 3% van de 12-jarige jongens en 1% van de meisjes van die leeftijd (Brugman, 1995; Rademakers, 2000).

Dan vervolg oude tekst met: ‘Een recent observatieonderzoek van Cohen-Kettenis en Sandfort
 Deze tekst dus onveranderd, maar woordje recent vervalt.

***Nieuwe wijziging p. 104, 6-8 jaar
Na eerste zin, die eindigt op ‘ontstaan er dan verliefdheden’ toevoegen:
Ze kunnen verliefd zijn op een vriendje of vriendinnetje, maar ook op een juf of meester of oom. 58% van de achtjarigen is wel eens verliefd geweest. De meesten houden dit geheim, omdat ze bang zijn er mee gepest te worden. Ook komt het vaak voor dat ze verliefd zijn op een tv-ster of popidool. Dat is een veilige manier om met affectieve gevoelens te experimenteren, omdat de kans op afwijzing nihil is (Rademakers, 2000).
Dan vervolgen met oude tekst (‘Het is de vraag in hoeverre…
Vervolgens kan de laatste zin geschrapt worden. (‘wederom geldt dat er …verricht is’)

***Nieuwe wijziging p. 105, vlak boven studietaak 3.2 staat de subalinea: 
12-16 jaar 
In de puberteit zie je meestal dat het seksueel contact via een aantal stappen wordt opgebouwd: zoenen, tongzoenen, strelen boven de kleren, strelen onder de kleren, naakt vrijen, gemeenschap. De jongeren doen gemiddeld vier jaar over dit traject.
Dat moet worden:
In de puberteit zie je dat de meeste heteroseksuele jongeren heel geleidelijk en stapsgewijs seksuele ervaring opbouwen. Eerst tongzoenen, dan strelen onder de kleren, dan naakt vrijen en dan geslachtsgemeenschap. Jongeren doen gemiddeld vier jaar over dit traject. Jongens doen hier langer over (4,9 jaar), meisjes zijn sneller: bij hen zit er gemiddeld 3,4 jaar tussen de eerste tongzoen en de eerste gemeenschap (Straver e.a. 1998).
Dan vervolg oude tekst (‘Essentieel is…’)

***Nieuwe wijziging p. 106, § 3.2.4. Na de 1e zin van de 2e alinea van deze §, dus voor: ‘Bowlby maakte.’ invoegen de volgende zin:
Lichaamscontact blijkt essentieel voor de ontwikkeling van kinderen. Een gebrek aan lichaamswarmte en sociaal contact leidt tot verschillende problemen: kinderen groeien minder goed, zijn angstiger en agressiever. Lichaamscontact zorgt er voor, dat gevoelens van warmte, intimiteit, veiligheid en vertrouwdheid worden doorgegeven, waarmee de basis wordt gelegd voor een positief zelfbeeld (Rademakers, 2000). 
Dan oude tekst vervolgen (‘Bowlby…)

***Nieuwe wijziging P. 109, Par. 3.3

Hier wordt nieuwe paragraaf 3.3 ingevoegd: Volwassenen. Zie bijlage ‘volwassenen druk 2 heem seks’ voor volledige tekst.
Daarna komt eerst de paragraaf over ouderen, dat wordt dan 3.4
Vervolgens 3.5 verstandelijk gehandicapten
Vervolgens een nieuwe paragraaf over lichamelijk gehandicapten, 3.6
Dan 3.7 psychiatrische clienten
3.8 wordt dan samenvatting

***Nieuwe wijziging P. 109, §. V/h 3.3, 
Tweede alinea (In instellingen….. begaafden) verwijderen. Nieuwe, vervangende tekst wordt:
Uit een onderzoek van  Wensink e.a. (1999) blijkt dat in instellingen waar verstandelijk gehandicapten begeleid worden, te weinig gepraat wordt over seksualiteit. Als er over gesproken wordt, is het meestal wanneer er een incident heeft plaatsgevonden. Seksueel gedrag van bewoners wekt vaak negatieve emoties op. Wel benadrukken de werkers, dat ze leemten in hun kennis willen opvullen. Velen geven aan, dat hier iets moet veranderen. Een belangrijke waarde voor werkers in de verstandelijk gehandicaptenzorg is, dat bewoners recht hebben op seksualiteit en intimiteit, maar het signaleren van de behoefte aan seks bij bewoners komt minder naar voren in dit onderzoek. Als die behoefte wel geuit wordt, wordt hieraan geen aandacht gegeven. Er is een zekere terughoudendheid t.a.v. relaties van bewoners. Men vindt dat ze er recht op hebben, maar stelt tegelijkertijd hoge eisen aan intieme relaties voor de bewoners. Sommigen willen dat seksualiteit een aspect van de hulpverlening hoort te zijn, anderen dat groepsleiders zich daar niet mee moeten bemoeien. Visies van ouders en werkers op seksualiteit bij verstandelijk gehandicapten werken door in de rol die zij zichzelf toebedelen. 
Dan verder met ‘De twee posities’

***Nieuwe wijziging Pag. 110 (par. Voorheen 3.3) en pag. 159 (par 4.7) Literatuur: bij Bosch 1995, ook vermelden: (Bosch en Suykerbuyk, 2000). 

***Nieuwe wijziging p. 110, VERST GEH, aanvulling voorheen §3.3, twee derde bladzijde, na ‘niet hoort in een bepaalde omgeving of verhouding.’  Toevoegen:
Douma, van den Bergh en Hoekman (2000) formuleren hetzelfde gedrag vanuit een ander perspectief als volgt: de impulscontrole zou bij verstandelijk gehandicapten slechter ontwikkeld zijn, waardoor opgewonden gedrag directer kan leiden tot seksueel roekeloos gedrag.

***Nieuwe wijziging v/h p. 110 Geheel nieuwe paragraaf: : nieuwe nummer 3.6: lichamelijk gehandicapten

3.6 Lichamelijk gehandicapten
Globaal maken we onderscheid tussen mensen met een aangeboren lichamelijke handicap en mensen met een verworven lichamelijke handicap (bijvoorbeeld als gevolg van een verkeersongeluk). Beide groepen hebben specifieke problemen. We gaan eerst in op de eerste groep: mensen met een aangeboren lichamelijke handicap.
Waar tot in de jaren 60 seksualiteit bij mensen met een lichamelijke handicap genegeerd werd, maakte men zich in de jaren 70 sterk voor hun recht op seksueel leven. Hierbij kwamen steeds duidelijker de grenzen in de seksuele dienstverlening door hulpverleners aan de orde. In de jaren 90 leidde dat tot aandacht voor seksueel misbruik (Meihuizen – de Regt, 2000a).

Bij mensen met zowel een aangeboren als een verworven handicap kunnen zich problemen voordoen met primaire en secundaire oorzaken. Bij primaire oorzaken kun je denken aan: lichamelijke stoornissen die directie gevolgen hebben voor seksuele functies (erectie, zaadlozing, orgasme) en lichamelijke beperkingen in het houdings- en bewegingsapparaat (bijvoorbeeld spasmen, onvoldoende kracht in de handen om te kunnen masturberen). Secundair kunnen problemen ontstaan, doordat als gevolg van beperkingen in de opvoeding of reacties uit de omgeving een lager gevoel van eigenwaarde is ontstaan.

Men vermoedt, dat er stoornissen kunnen optreden in de vroege geslachtssocialisatie bij gehandicapte kinderen.  Het gaat hierbij om de genderidentiteit: het gevoel dat je een jongetje of een meisje bent. Waar bij niet-gehandicapte kinderen in de geslachtssocialisatie hierbij al voor het tweede jaar een flinke bodem is gelegd, kan de ontwikkeling van de geslachtsidentiteit bij gehandicapte kinderen volledig overschaduwd worden door de aanwezigheid van de handicap. Sommige ouders van deze kinderen hebben de neiging, hun kind als seksloos te beschouwen.  Het is voor zo’n kind zeer moeilijk om seksuele identiteit te ontwikkelen.

Ook heeft een gehandicapt kind vaker de kans lichamelijke koestering te missen, mede als gevolg van acceptatieproblematiek bij de ouders. Een kind wat niet gestreeld wordt, heeft minder ontwikkelingskansen. Het is voor zo’n kind moeilijker om plezier te leren beleven aan een ‘onvolmaakt lichaam’. Als het kind bewondering voor zijn lichaam mist, moet hij zich tevreden stellen met aanvaarding en verzorging. Nogal eens wordt een tekort gecompenseerd met extra aandacht voor eten. (Meihuizen – de Regt, 2000b). 

Hier invoegen: de eerste volledige alinea van p.162, die daar uit gelicht wordt. Begint met ‘In hoofdstuk 2 werd duidelijk…’ tot ‘(Buurman, 1991),’
Dan nieuwe alinea:
De hulpverleners in instellingen voor lichamelijk gehandicapten zijn vaak erg jong en hebben daardoor zelf nogal eens weinig seksuele ervaring. Dit verdient extra aandacht van de leidinggevenden in die instelling, opdat de cliënten toch de begeleiding krijgen bij eventuele problemen in de seksuele ontwikkeling, die zij nodig hebben. (Meihuizen – de Regt, 2000b).

***Nieuwe wijziging p. 111 Par. Voorheen 3.4 Psy. Cliënten
Aanvulling, p. 111, bij externe factoren.
Na: ‘…slaapkamers met meerdere cliënten)’ invoegen:
(Vandereycken, 1995). Desalnietteming meldde 76% van de psychiatrische verpleegkundigen die deelnamen aan een onderzoek, dat zij getuige waren geweest van seksuele activiteiten van psychiatrische cliënten in het ziekenhuis (Jacobs en Vandereycken, 1998). 
Dan oude tekst: ‘Het ontbreekt aan seksuele expressievormen. In de ..beleid’
Vervolgens oude tekst ‘De meeste hulpverleners …..prijs op zouden stellen.’ Vervangen door:
Slechts 10% van de respondenten van het onderzoek knoopt spontaan een gesprek aan met patiënten over seksuele thema’s, terwijl 52% gelooft dat patiënten wensen vaker gesprekken over seks te willen voeren (Jacobs e.a., 1998). De hulpverleners veronderstellen, dat de cliënten dit tot hun privé-domein rekenen, of weten niet hoe ze een gesprek moeten beginnen, of zijn bang om van ongewenste intimiteiten beschuldigd te worden (Gaal en van Weeghel, 1999).
Dan vervalt uit de oude tekst. ‘Deze eerste externe….tot en met Vandereycken 1995).
Vervolg dan met uit oude tekst: ‘een andere externe factor’

***Nieuwe wijziging p. 114:v/h §3.6.
Nieuwe tekst aan begin van deze paragraaf invoegen.
In dit hoofdstuk is eerst aandacht besteed aan de seksuele ontwikkeling van kinderen, jongeren, volwassenen en ouderen. Vervolgens zijn doelgroepen in de hulpverlening behandeld. 
Dan oude tekst vanaf begin, iets veranderd: In dit hoofdstuk over seksuele ontwikkeling Het bleek dat kinderen
Daarbij in die eerste zin: tussen ‘verstandelijk gehandicapten’ en ‘psychiatrische cliënten’ invoegen: lichamelijk gehandicapten,

***Nieuwe wijziging p. 115, na eerste volledige alinea op deze bladzijde  over verstandelijk gehandicapten de volgende alinea invoegen:
Lichamelijk gehandicapten wel degelijk een seksuele ontwikkeling door. De ontwikkeling verschilt per handicap. Soms zijn er storingen in de ontwikkelingen van een seksuele identiteit in de vroeger levensjaren, omdat de handicap alles overstijgt. Veelal is er handelingsverlegenheid bij ouders en hulpverleners. Vaak wordt de ontwikkeling beperkt door omstandigheden in de omgeving. Hun seksuele ontwikkeling verdient daarom extra zorg.

***Nieuwe wijziging p. 117: 1e zin ‘In het vorige hoofdstuk…. Moet worden: 
In het vorige hoofdstuk is de seksuele ontwikkeling belicht vanuit het kind, de jongere, de volwassene, de oudere, de verstandelijk gehandicapte, de lichamelijk gehandicapte en de psychiatrische cliënt.

***Nieuwe wijziging p. 119, inleiding hoofdstuk 4.
Het woordje ‘beter’ dient toegevoegd te worden aan de inleidende zin over de doelstellingen van dit hoofdstuk. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijziging p. 134 Drie wijzigingen in Tabel 4: soa 
Chlamydia. ‘Symptomen: bij vrouwen vaak geen symptomen’, moet worden:
Symptomen: bij vrouwen meer of andere afscheiding dan normaal, onregelmatig bloedverlies, pijn in de onderbuik; Vervolg: ‘ongebruikelijke…’

Genitale wratten: 25.000 veranderen in 22.000 nieuwe infecties per jaar

Herpes: toevoegen achter ‘terugkomen.’ Het virus raak je nooit meer kwijt.

***Nieuwe wijziging p. 151, vrijwel onder aan de bladzijde. Toevoegen na ‘bespreken met leeftijdgenoten.’
Homoseksuele jongeren bevinden zich in een tegenstrijdige situatie. Het is voor hen als adolescent moeilijk om anders te zijn dan de anderen, omdat het gevaar van sociale uitsluiting groot is. Anderzijds is het ook moeilijk om hetzelfde te zijn als de anderen, want dat leidt tot onzichtbaarheid, wat weer eenzaamheid tot gevolg heeft. Hun overlevingsstrategie lijkt te zijn, dat ze een zo normaal mogelijke homo willen zijn (Picavet, 1999). Op de middelbare scholen is de norm nog steeds heteroseksualiteit. Weinig jongeren kiezen er voor, hun coming-out tijdens hun middelbare schooltijd te hebben waar de sfeer meestal heteroseksistisch te noemen is: je moet je conform je geslacht gedragen (jongens moeten zich mannelijk gedragen, meisjes vrouwelijk) en heteroseksualiteit is de vanzelfsprekende seksuele orientatie (Van Overbeek en Renkens, 1998).
Respect voor diversiteit lijkt van belang voor adolescenten, zodat een ieder zich individueel kan ontwikkelen. Opvoeders dienen dan ook alert te reageren
En dan vervolg oude tekst: ‘op conformiteitsdruk in groepen’.

***Nieuwe wijziging p. 153 Toevoegen als nieuwe alinea aan par. 4.6 op p. 153, boven aan na ‘vastgelegd zijn in de grondwet’. 
Ook voormalig jongerenwerker Bos houdt er twee strategieën op na in zijn werk met Marokkaanse jongeren. De eerste om duidelijk te maken, dat een homoseksueel leven leuk kan zijn, in een leven waarbij je een van de vele homo-identiteiten kunt aannemen. De andere strategie om aan te geven, hoe je een dubbelleven in kan richten. De eerste strategie sluit aan op het westerse concept van openheid, van homoseksuele identiteit. De tweede strategie lijkt overgenomen uit de Marokkaanse cultuur, die door hem als erotisch en sociaal voor homomannen wordt ervaren. Het leven speelt zich af in gescheiden mannen- en vrouwengemeenschappen. De mannenvriendschappen zijn warmer dan in Nederland.
Zijn methodische aanpak was zeer subtiel. Als hij bij een intake het vermoeden had dat homoseksualiteit een rol speelde bij de jongere, liet hij zijn homoagenda op zijn bureau liggen, als hij koffie ging halen. Als de agenda dan verplaatst was bij terugkeer, sloot hij aan, zonder expliciet het woord homo te laten vallen. Is jouw probleem het waard om het huis uit te gaan? Als je uit huis geplaatst wordt kom je in een groep met Marokkaanse jongens, waar ongeveer hetzelfde kan gebeuren als bij jou thuis?’. Het woord homo viel niet. De betreffende jongen bleef thuis wonen en hield daar geheim dat hij homo is en leidt nu een acceptabel en aangenaam dubbelleven (Bakker, 1995).

***Nieuwe wijziging Toevoeging woord 1e alinea p. 153:
(..van Bommel,) voormalig (directeur enz.) verder vervolg van die oude alinea

***Nieuwe wijziging p. 153 aan het eind 1e volledige alinea  p. 153) toevoegen na ‘van leven’ (Muller, 1996)’:
Gaandeweg ontwikkelt zich die tolerantie steeds meer. Voorzitter Maddoe van de Nederlandse Moslimraad pleit er op persoonlijke titel voor dat de tweede generatie imams in Nederland homoseksualiteit bespreekbaar maken en het niet langer afwijzen. Homoseksualiteit is voor moslims geen probleem, maar het gegeven dat de Nederlandse samenleving eist dat het openlijk besproken moet worden. Moslims en homo’s strijden voor hetzelfde: recht van bestaan in de pluriforme Nederlandse maatschappij (Thijssen, 1999). Voor de cyber-imams van de website www.maghreb.nl is het geen taboe meer. Het blijkt een doorslaand succes om vragen die met schaamte omkleed zijn, te stellen via email (Hoogerwaard, 2000). 
De eerste regel van de volgende alinea op p. 153 begint dan met:
Het blijkt perspectief te bieden als samengewerkt wordt met… (i.p.v. ‘Het zou enz.’)

***Nieuwe wijziging Toevoegen aan par. 4.6 op p. 153, na 2e volledige alinea; na(‘…waarmee geëxperimenteerd wordt’).
De psycholoog Steinberger werkt met allochtone jongens en mannen die problemen ondervinden met hun homoseksualiteit en geeft de volgende aanbevelingen (Steinberger, 1999).
Benadruk bij de intake extra, dat het contact strikt vertrouwelijk is, en dat je de cliënt niet thuis zal bellen als hij dat niet wil. Benadruk dat alles wat te maken heeft met (homo)seksualiteit, besproken kan worden. Ga niet mee in de mogelijke wens van een cliënt om ‘genezen’ te worden van zijn homoseksualiteit. Daarmee ondergraaf je uiteindelijk hun gevoel van eigenwaarde. Betracht geduld en stimuleer dat de cliënt contact zoekt met andere homoseksuele allochtonen, bv. zelfhulpgroepen (zie adressen). Ook Steinberger noemt het belang van een open attitude: toon dat je echt geïnteresseerd bent in de culturele achtergrond van je cliënt en geen negatieve waardeoordelen hebt over homoseksueel gedrag. Homoseksuele hulpverleners dienen bedacht te zijn op tegenoverdracht vanuit de herkenning van zelf doorgemaakte processen. Dwing geen coming-out af, dat is te westers. Zorg dat de cliënt een ‘interne dialoog’ met zichzelf aan kan gaan, en ruimte vindt om zijn eigen oplossingen te vinden, ook als dat in de vorm van een schijnhuwelijk is. 

***Nieuwe wijziging p. 153 (zie ook bijlage: nieuwe paragraaf 3.3 volwassenen), bij checklist vervalt tekst vanaf ‘Een belangrijk begip wordt hier kort toegelicht….t/me p. 154 ‘Van Lunsen, 1995)’ Op zelfde regel door met ‘Voor verdere informatie’

***Nieuwe wijziging p. 154: Lunsen: ‘’bij het ter perse gaan van dit boek actueel en’ verwijderen. (is nog steeds beschikbaar)

***Nieuwe wijziging p. 161, §4.7 verst gehand
einde eerste alinea van die blz: Na ‘Relatiebemiddeling).’:
volgende nieuwe alinea invoegen:
Ten behoeve van de doelgroep licht verstandelijk gehandicapte jongeren hebben medewerkers van Groot-Emaus een uitgebreid project seksuele voorlichting opgezet. Dit naar aanleiding van  veelvuldig voorkomende problemen met seksueel grensoverschrijdend gedrag (verkrachting, aanranding) en seksueel intimiderend taalgebruik. Sinds het project is begeleiding van seksualiteit een systematisch onderdeel in hun behandeling. Er wordt veel kennis overgedragen, maar ook trainen de jongeren hoe ze contact kunnen krijgen met iemand die ze aardig vinden. Groepsleiders zijn getraind hoe ze alternatieven kunnen bieden voor provocerend en intimiderend seksueel gedrag (van Weersch, 1997).
Dan witregel en dan ‘Autisten zijn slecht in staat…’

***Nieuwe wijziging p. 161 AANVULLING §. 4.8, p. 161, na eerste alinea van de paragraaf, dus na ‘hoofdstuk 6 verder aan de orde’ de volgende alinea invoegen
Veel ouders van lichamelijk gehandicapte kinderen vragen zich af, wat het doel is van de seksuele opvoeding. De vanzelfsprekendheid dat hun kind later een partner en kinderen zal krijgen is weggevallen. Nogal eens wordt dan de seksualiteit genegeerd. Lichamelijk gehandicapte kinderen verdienen juist extra aandacht op dit terrein. Zij behoren niet alleen de algemene seksuele voorlichting te krijgen, maar juist ook specifieke, gericht op hun eigen mogelijkheden en beperkingen. Waar nieuwsgierige niet-lichamelijk gehandicapte pubers in een bibliotheek wel zelfstandig een boek over seks kunnen vinden, staat dit voor een lichamelijk gehandicapte jongere net een plank te hoog, is het gebouw niet rolstoeltoegankelijk of werkt de continue sociale controle (bedoeld als hulp) juist remmend in hun ontwikkeling. Gehandicapte meisjes blijken in de puberteit vooral ook extra geïnteresseerd in het huwelijk en de vraag of ze kinderen kunnen krijgen, jongens willen vooral weten of ze potent zijn. Kinderen met gevoelsstoornissen in het genitale gebied kunnen de ontwikkeling van deze gevoelens niet vergelijken of herkennen. Als relaties ontstaan, dan is de lichamelijk gehandicapte soms extra bang deze te verliezen. Voor een stevige relatie lijkt een positief zelfbeeld onontbeerlijk, evengoed als een positieve houding ten opzichte van seks en een accepterende partner. Ook hierbij geldt, dat juist het leren communiceren over mogelijkheden en moeilijkheden voorwaardelijk is. Een voorbeeld betreft een sociaal groot probleem als incontinentie. Relativeringsvermogen is daarbij voor beide partners onontbeerlijk (Meihuizen – de Regt, 2000b).
(Dan volgende alinea na witregel: ‘Verschillende gehandicapten hebben bijgedragen…’

***Nieuwe wijziging p. 162, De eerste alinea wordt verplaatst, dus vanaf: ‘In hoofdstuk 2 tot (Buurman, 1991) gaat naar hoofdstuk 3, naar de nieuwe § 3.6. Zie aldaar
Invoegen op deze plek hier in hoofdstuk 3:
Uit onderzoek uit 1996 blijkt, dat beleid ten aanzien van.seksualiteit slechts bij een derde van de instellingen op de agenda staat. En dat dit vaak niet concreet genoeg is en dat in de beleidsplannen vooral ingegaan wordt op seksueel misbruik en te weinig op gewenste seksualiteit (van Dijk, 1997).
Dan vervolgen met “Emancipatie en integratie…’

***Nieuwe wijziging p. 162, §4.8, na tweede alinea, dus na ‘van deze organisatie gewezen te worden’: de volgende nieuwe alinea invoegen:
Een stimulerend beleid is van belang om cliënten te informeren wat de mogelijkheden zijn. Bij Het Dorp in Arnhem wordt informatie gegeven over het seksualiteitsbeleid via het interne tv-net. ’Wij zorgen ervoor dat de mensen weten waar ze terechtkunnen met hun vragen. Een bewoner die bijvoorbeeld een vibrator wil laten aanpassen, weet bij wie hij daarvoor moet zijn.’ (van Weersch, 1997). De Gehandicaptenraad (zie adressenlijst) heeft verschillende informatieve folders over seksualiteit en lichamelijke handicap uitgebracht.
Dan verder met oude tekst: ‘Net als bij verstandelijk…’

***Nieuwe wijziging p. 163, §4.9, einde lange alinea, na (Michels en Van de Velden, 1995). Gelijk invoegen:
In het psychiatrisch ziekenhuis Vijverdal in Maastricht constateerde het personeel n.a.v. toename van seksueel geweld tussen cliënten, dat er ook weinig gedaan wordt om in hun seksuele behoefte te voorzien. Zij maakten afspraken met een bordeel, waar chronisch psychiatrische patiënten tegen gereduceerd tarief seks kunnen kopen (Aan de Stegge, 1997).

Naast de genoemde voorlichtingscursussen (dan vervolg oude tekst: ‘wordt er in toenemende mate…’

***Nieuwe wijziging p. 164, §4.9, einde tekst, voor begin studietaak:
In een recent onderzoek (Gaal en van Weeghel, 1999) bleek er nog weinig verbeterd. Seksuele intimidatie is aan de orde van de dag; hulpverleners negeren of verbieden de seksualiteit vaak. Zij bepleiten: voldoende privacy (eenpersoonskamers), openheid over intimiteit en seks, goede informatie en voorlichting, een aanpak die gericht is op de ontwikkeling van de cliënten en de ontwikkeling van een instellingsvisie. 

***Nieuwe wijziging Nieuw begin van § 4.11, p. 166:
Prostitutie kent verschillende verschijningsvormen. De meest bekende is de raamprostitutie. Daarnaast bestaan: escortbureaus, bordelen en straatprostitutie. Vrouwelijke straatprostituees vaak op afwerkplekken, mannelijke prostituees vaak op ontmoetingsplekken bij stations, in homocafés of in parken. 
Prostitutie was en is in Nederland voor meerderjarigen niet verboden, gelegenheid tot prostitutie geven echter tot voor kort wel. Vanaf 1 oktober 2000 is de prostitutiebranche in Nederland als eerste land ter wereld gelegaliseerd. In de wet zijn voorwaarden verbonden aan het exploiteren van een prostitutiebedrijf. De belangrijkste doelen van de wet zijn het tegengaan van: prostitutie door minderjarigen en door mensen die illegaal in Nederland verblijven, onvrijwillige prostitutie en illegale randverschijnselen. De wet biedt de lokale overheid juridische basis hiertegen op te treden. De wet streeft er naar de positie van prostitué(e)s te verbeteren (Mr. A. de Graafstichting, 2000). Dan na witregel vervolgen met oorspronkelijk begin paragraaf: ‘Er bestaan genoeg mensen…

***Nieuwe wijziging p. 166, vrijwel onderaan de pagina. Na: ‘belanden nogal eens in de straatprostitutie.’ Invoegen na hard return (halve alinea):

Uit onderzoek (Van Nijnatten en Klein Wassink, 2000) blijkt dat dit vooral meisjes betreft die emotioneel en materieel thuisloos waren en zo in de handen gevallen zijn van (eveneens jonge) pooiers, die hen stap voor stap de prostitutie ingeleid hebben. Het ontbrak deze meisjes aan sociale netwerken en ze werden emotioneel en materieel afhankelijk van de de pooiers. De meisjes werden verliefd op de jongen en daarna nogal eens met dwang in de prostitutie gesluisd. 
Onder de weglopers zien we niet alleen jonge meisjes, maar ook regelmatig
Dan in deze halve alinea vervolgen met oude tekst boven aan p. 167: 
jonge jongens vanaf een jaar of twaalf.

***Nieuwe wijziging p. 167, na eerste alinea, dus na ‘…andere problemen met de ouders’ eerst literatuurverwijzingb invoegen en dan volgende alinea invoegen.
Sioen, 1996).

Prostitutie door en met minderjarigen was en blijft strafbaar. Op diverse plaatsen wordt samengewerkt door bureau’s Jeugdzorg, zedenpolitie en de Raad voor de Kinderbescherming. Zo is in Utrecht een zogenaamd project 13 opgezet (vermoemd naar de leeftijd van het jongste betreffende meisje) waarbij een repressief beleid wordt uitgevoerd en jonge meisjes met dwang uit de straatprostitutie worden gehaald. De (eveneens jonge) pooiers worden daarbij vervolgd. De meisjes werden in een gesloten opvang intensief begeleid. De resultaten zijn succesvol: de meeste meisjes blijven uit de prostitutie en zijn achteraf tevreden over deze ingreep in hun leven: de gedwongen opname was een noodzakelijke stap om hun ontwikkeling veilig te stellen. (Van Nijnatten en Klein Wassink, 2000)

Bij meerderjarige prostituees is het juridisch uitgesloten hen met dwang uit de prostitutie te halen. Vervolgen met ‘Naast de genoemde problemen met drugs…’

***Nieuwe wijziging p. 167. Na bronvermelding ‘(Sioen, 1996’ toevoegen:  ; van Gelder, 1998). Het wordt dus: (Sioen, 1996; van Gelder, 1998).

***Nieuwe wijziging Studietaak 4.9, p. 170. 
Zinnetje ‘(‘..vertelt de winkelier in de sexshop dat hij een hardporno- en een softporno-video wil huren’ verandert in:
‘…vertelt de winkelier in de sexshop dat hij een hardporno-, een softporno- en een vrouwvriendelijke porno video wil huren’

Eerste zin 2e alinea studietaak luidt: ‘Jullie huren de banden en bekijken ze.’
Daarna invoegen: Het bekijken van porno kan leiden tot seksuele opwinding. Het is de vraag of alle leden van het groepje dit met elkaar willen meemaken. Bespreek expliciet van te voren, of je de banden individueel of met elkaar bekijkt.
Let bij het bekijken van de video’s 
Daarna vervolgen met oorspronkelijke tekst: (‘let daarbij op een aantal aspecten.’)
a. blijft hetzelfde
b. wordt dan : ‘in de drie verschillende video’s’ i.p.v. ‘in de hard- en de softporno’
c t/m d blijven hetzelfde
e wordt: Wat vind je er van als clienten in hun eigen kamer naar porno kijken?
F wordt: Wat vind je er van als clienten als ze hierover samen een afspraak hebben gemaakt, in de gemeenschappelijke ruimte naar porno kijken?
G wordt de oude e (‘Wat zou je emotionele enz.

***Nieuwe wijziging p. 171, §4.13 Na eerste alinea van deze bladzijde, dus na ‘emancipatie) van de cliënten.’ Nieuwe alinea invoegen:
Veel hulpverleners en studenten verzuchten, dat het klimaat in hun team niet veilig genoeg is, om seksualiteit te bespreken. Er kan dan sprake zijn van ongezonde onderlinge rivaliteit, geroddel over het functioneren van collega’s, bedreiging van het functioneren van het team door reorganisatieprocessen, een teamleider die te weinig ruimte zou geven aan initiatieven, verhoogde werkdruk als gevolg van personeelsgebrek. Deze teams geraken nogal eens in een escalatieproces. De behoefte wordt gevoeld, om seksualiteit bespreekbaar te maken, maar dat lukt niet omdat het teamklimaat onvoldoende veilig is. Door het niet bespreekbaar stellen worden de verschillen tussen teamleden groter. Hier reageren de cliënten op, en het klimaat wordt nog onveiliger.
Het bespreekbaar stellen kan echter juist ook een patroondoorbrekend effect hebben. Juist door het bespreken wordt gewerkt aan de interactie, waardoor het veiligheidsgevoel versterkt kan worden. Van groot belang is daarbij, dat ieder in de gelegenheid gesteld wordt om verwachtingen uit te spreken en dat op basis daarvan vooraf duidelijke afspraken gemaakt worden.
Soms is een externe impuls nodig, om het patroon van niet bespreken te doorbreken. Langendonk geeft vanuit haar uitgebreide trainerservaring aan, dat de trainingen van teams in de hulpverlening door Rutgers Consult vaak het effect hebben, dat begeleiders een veel duidelijker beeld krijgen van waar ze aan moeten beginnen in de begeleiding, hoe ze voorlichting kunnen geven en dat ze enthousiast worden over de mogelijkheden (Langendonk, 2000).
De eisen die gesteld kunnen worden aan dit afstemmingsoverleg …
Dan oude tekst (vanaf ‘komen globaal overeen…’ tot en met tekst bij derde streepje (..niet iedereen zich veilig voelt zich te uiten’), waarna nieuwe tekst wordt ingevoegd:
Respecteer elkaars grenzen. Spreek af, dat niet elke vraag altijd maar door iedereen beantwoord hoeft te worden. 
Dan vervolg oude tekst (vanaf ‘- Seks is meer dan prestatie…’).

***Nieuwe wijziging p. 171, laatste alinea, eerste regel: fout herstellen. Niet ‘blijken’ maar ‘blijkt’

***Nieuwe wijziging p. 176, §5,1, 3e alinea: een woordje toevoegen:
Verkrachting binnen het huwelijk is nog maar vrij recent strafbaar gesteld.

***Nieuwe wijziging p. 177. De lange alinea wordt geactualiseerd. Wit de veranderingen
De Nederlandse regering heeft bij monde van minister van justitie Sorgdrager in oktober 1996 de laatste vijf jaar diverse beleidsvoornemens aangekondigd voor verdere aanscherping van de strafbaarheid van bepaalde seksuele contacten. De regering erkent het dualisme in de zedelijkheidswetgeving; uitgangspunt is steeds het zelfbeschikkingsrecht van mensen. Dit houdt het recht op bescherming tegen seksueel geweld in, maar ook de bescherming tegen inmenging door de overheid in de seksuele beleving van haar burgers. De overheid dient in de ogen van het kabinet voorwaardenscheppend te handelen tegen misbruik, maar ervoor te waken geen zedenmeester te worden. Hierin dient een evenwicht gevonden te worden. Binnen dit kader worden  zijn desalniettemin door de regering initiatieven overwogen genomen op de volgende gebieden: een databank voor dna-profielen van zedendelinquenten, internationale aanpak van sekstoerisme, maatregelen tegen de handel in en het bezit van kinderpornografie, gedragscodes voor schoolbesturen in geval van seksualiteit tussen docent en leerling. (Sorgdrager, 1996). De opvolger van minister Sorgdragen, minister Korthals heeft dit aangevuld met de volgende initiatieven: meldpunt kinderporno internet,  herinvoering zedenrechercheurs bij alle politiekorpsen, informatievoorziening bij terugkeer zedendelinquenten in de samenleving (Ministerie van Justitie, 2000a en 2000b).
Dan vervolg met ‘De laatste jaren…’

***Nieuwe wijziging p. 179 bovenaan:
4e regel, na ‘…Zuid-Afrika is de prevalentie veel hoger’ wordt de tekst een beetje veranderd. Het moet worden:
We weten niet, hoe dit komt. Er bestaat een vermoeden, dat armoede een factor is, die bevorderlijk werkt op seksueel geweld. Wat we wel weten, is dat oorlog geweld in het algemeen en seksueel geweld in het bijzonder extreem doet toenemen. Dan vervolg oude tekst (‘In oorlogssituaties)

***Nieuwe wijziging p. 180, 1 na laatste alinea. Na ‘…Baartman e.a. (1990) wordt het:
, Baartman (1995) en Draijer, Comperenolle en Gianotten (1998) bieden informatie over de behandeling van incestslachtoffers slachtoffers van seksueel geweld. 
Vervolg oude tekst (‘Frenken enz….’)

***Nieuwe wijziging p. 180, 1 na laatste alinea, vier verwijzingen er een toevoegen. Wordt dan:
Frenken en Van Stolk (1987), Baartman  e.a. (1990), Baartman (1995) en Draijer e.a. (1998) (vervolg oorspronkelijke tekst: ‘…bieden..’)

***Nieuwe wijziging p. 181, inleiding hoofdstuk 5.
De hoofdstukindeling is licht gewijzigd (zie hieronder). Het overzicht op blz. 181 aanpassen:
§ 5.2 Wetgeving t.a.v. seksueel geweld.
Dan alles verder doornummeren

***Nieuwe wijziging p. 181, inleiding hoofdstuk 5.
Het woordje ‘beter’ dient toegevoegd te worden aan de inleidende zin over de doelstellingen van dit hoofdstuk. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijziging p. 182 Paragraaf wordt in twee paragrafen opgesplitst.
5.2 was: Prevalentie van seksueel geweld
wordt:
5.2 Wetgeving t.a.v. seksueel geweld
Begint gewoon met tekst ‘Seksueel geweld kan onderverdeeld..’) tot aan  (p. 183) “In vrijwel alle onderzoeken…

***Nieuwe wijziging p. 183 § 5.2, na 2e alinea
Na: ‘..waarbij geen sprake is van penetratie’.
Dan invoegen na witregel:
In §1.4 is al beschreven dat alle seksuele contacten met kinderen tot 12 jaar strafbaar zijn (art. 244) en dat voor seksuele contacten met kinderen tussen 12 en 16 jaar een klachtdelict geldt.  De regering heeft plannen voor nieuwe wetgeving waarbij het klachtdelict vervangen wordt door hoorplicht. Dit biedt politie het recht om zonder verzoek daartoe van de jongere zelf, de ouders of de Raad voor de Kinderbescherming, tot vervolging over te gaan.. Alle seksuele contacten van personen onder de 16 jaar worden daarmee vervolgbaar. Dit impliceert dat jeugdigen tussen 12 en 16 het recht op seksuele zelfbepaling dreigen te verliezen. Als motivatie wordt gegeven, dat jongeren weinig gebruik maakten van het klachtrecht en het de aanpak van kinderprostitutie en kindersekstoerisme bemoeilijkt. Ervoor in de plaats komt de verplichting voor het Openbaar Ministerie om het slachtoffer te horen voor dat vervolging wordt ingesteld (Ministerie van Justitie, 1999, 2000a, 2000b).
Dan start nieuwe paragraaf:
5.3 Prevalentie van seksueel geweld
Daar vervolgen met oude tekst (‘In vrijwel alle onderzoeken naar…’)
NB: alle volgende paragrafen doornummeren!

***Nieuwe wijziging
p. 184, 4 na onderste regel:
§ 5.4 moet §5.5 worden.

***Nieuwe wijziging p. 187, §5.2, derde alinea van p. 187. Na 2e zin, dus na: ‘..verband met hun beperktere weerbaarheid.’ Invoegen:
Verstandelijk gehandicapten lijken ‘ideale’ slachtoffers: ze zijn veelal machteloos, begrijpen minder goed wat er gebeurt, kunnen dit minder goed aan anderen vertellen en zijn minder goed in staat zich te verweren. Waar bij niet verstandelijk gehandicapten misbruik nogal eens ophoudt, als de kinderen in de puberteit komen of ouder worden, gaat dit bij verstandelijk gehandicapten doorgaans door.  Het lijkt er op, of het lichaam van mensen met een verstandelijke handicap ‘van iedereen is’. Veel mensen, ook hulpverleners, zitten aan hun lichaam zonder eerst te vragen of dit goed is. Daarmee kan de grens naar misbruik sneller overschreden worden. Nogal wat verstandelijk gehandicapten slikken medicijnen (bijv. anti-epileptica en gedragsregulerende medicijnen) die hun alertheid en reactievermogen negatief beïnvloeden. Tot slot lijkt de lichamelijk getinte vorm van communicatie van verstandelijk gehandicapten door plegers worden opgevat als een uitdrukking van seksuele wensen (Douma e.a 2000).
Verstandelijk gehandicapten, maar ook 
Dan vervolg oude tekst (‘lichamelijk gehandicapten... enz.’) tot aan ‘weinig onderzoek gedaan’. Dan invoegen na halve witregel:
Wel weten we, dat seksueel misbruik van cliënten in de psychiatrie door andere cliënten, regelmatig voorkomt. In toenemende mate wordt aangifte gedaan bij de politie van aanrandingen en verkrachtingen (Aan de Stegge, 1997).
Er is bijvoorbeeld weinig bekend (dan vervolg oude tekst: ‘over seksueel misbruik in de gevangenis enz.’

***Nieuwe wijziging p. 188, §5.3, aan het einde van de langste alinea, dus na: ‘…betekenis zijn dan het misbruik zelf.’ toevoegen:
Een meta-analyse (bundeling en analyse van veel eerder door anderen uitgevoerd onderzoek) door Amerikaanse onderzoekers heeft inmiddels wetenschappelijk aangetoond dat het niet zozeer de seksuele ervaringen op zich zijn die het trauma veroorzaken. Het is de hele context waarin het misbruik plaatsvindt (met name de familieomstandigheden) die bepalend is voor het effect. Het beleefde negatieve karakter van de seksuele contacten hangt in sterke mate samen met een negatieve opvoedingssituatie (emotionele verwaarlozing, misbruik, maar ook een zeer restrictieve seksuele opvoeding) (Bauserman, Rind & Tromovitch, 1998; Rind & Tromovitch, 1997). Deze meta-analyse is ook belangrijk, omdat het aangeeft, dat het wetenschappelijk onverdedigbaar is, om elk seksueel contact tussen een kind en een volwassene als seksueel misbruik te labelen (Straver, 2000). Dat deze conclusies Bauserman, Rind en Tromovitch niet in dank werden afgenomen, bleek toen het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een motie aannam, waarin de studie veroordeeld werd (Rind, Tromovitch & Bauserman, 1999). Hun conclusies nemen echter niet weg, dat uit de praktijk van de hulpverlening blijkt, dat de combinatie van misbruik en mishandeling in het gezin een ziekmakende belasting betekenen voor kinderen (Draijer e.a., 1998).

***Nieuwe wijziging p. 190
Na eerste alinea, dus na ‘herhalingsdwang’:
Cliënten met een misbruikverleden reageren vaker dan anderen met somatieklachten: lichamelijke klachten zonder dat er bij een lichamelijk onderzoek iets gevonden kan worden, zoals chronische buikpijnklachten (Draijer e.a., 1998).

***Nieuwe wijziging p. 190
Aan einde 2e alinea, na (..van Wageningen, 1995). In zelfde alinea toevoegen:
Het vertrouwen in andere mensen en het besef van controle is verstoord (Draijer e.a., 1998).

***Nieuwe wijziging p. 190
Aan einde 3e alinea, na (..opnieuw misbruiken) toevoegen in dezelfde alinea:
Seksueel misbruik kan ook de seksualiteit traumatiseren. Het misbruik bezet dan het seksueel script. De combinatie van heftige emoties en fysieke opwindingsreacties die kunnen optreden kan leiden tot koppeling van deze twee. Ook het niet kunnen koppelen van positieve emoties aan seks hoort hierbij. Het is nogal verwarrend als er geen zin is in het vrijen met de eigen partner, terwijl onpersoonlijke seks met een onbekende wel mogelijk is (Draijer e.a., 1998).

Als seksuele contacten opgedrongen zijn aan het kind, kan dit leiden tot verstoringen in de scriptopbouw en in de belevingsopbouw. Lustvolle sensaties kunnen niet alleen verwrongen raken door de bekende straffende opvoeding, maar ook doordat lustgevoelens vermengd worden met negatieve gevoelens, zoals angst, pijn, overheersing en isolement. Dit kan vrij ingrijpende gevolgen hebben voor het seksueel script van deze kinderen. Als het misbruik plaatsvindt bij jongeren, kunnen de gevolgen voor de lustbeleving kleiner zijn. Jongeren kunnen het misbruik al wat beter verwerken doordat zij over de situatie kunnen reflecteren en een onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de ander. Een jong kind kan zich minder goed realiseren, wat hij wil accepteren en wat hij wil afweren, is sterker betrokken op de pleger (Straver, 2000).

***Nieuwe wijziging p. 198 Toevoegen na het rijtje factoren, dus na “activiteiten van dochter’, eerst een witregel en dan:
Draijer (1998) voegt hier nog twee aspecten aan toe. In het incestgezin heerst wat vaker dan gemiddeld een beneper seksuele moraal. De kinderen worden niet seksueel voorgelicht, men hanteert er conservatievere seksuele normen en er werden verschillende maatstaven gehanteerd ten aanzien van de opleidingskansen van de jongens en de meisjes. Ten tweede is er vaker sprake van affectieve verwaarlozing: er werd minder geknuffeld, de ouders bejegenen hun kinderen met weinig genegenheid en veel controle. 
Dan na witregel vervolgen met iets gewijzigde zin:
‘ Deze factoren moeten ‘ i.p.v. Dit rijtje factoren moet

***Nieuwe wijziging p. 201, na 2e alinea, dus na ‘FIOM-huizen.’ Invoegen de volgende nieuwe alinea:
De Nederlandse specialist Lamers-Winkelman ontwikkelde het programma ‘Horizon’ wat gebruikt kan worden bij de verwerking van het misbruik in lotgenotengroepen onder deskundige leiding van kinderpsychotherapeuten. De methode is bedoeld voor kinderen van 4 tot en met 12 en hun ouders. Het is geschikt voor zowel kinderen die binnen het gezin als buiten het gezin misbruikt zijn. Het is niet bedoeld voor ouder-plegers. Voor ouders en kinderen is er een apart programma. Twee therapeuten begeleiden de groep. De thema’s uit het kinderprogramma zijn: gevoelens, schuld, boos, straf, een heleboel gevoelens tegelijk, aanzitten, hard en zacht, geheimen, dromen en nachtmerries. De thema’s voor het ouderprogramma lopen gedeeltelijk paralel, maar hierbij zitten ook thema’s als: de wet en het misbruik, hoe bescherm ik mijn kind, angsten voor de toekomst van het kind, complimenten, als ik de dader weer tegenkom. Werkboeken waarbij door de kinderen veel gebruik gemaakt kan worden van creatieve technieken en de ouders veel opschrijven maken deel uit van de methode (Lamers-Winkelman en Bicanic, 2000).

***Nieuwe wijziging p. 205, §5.8 einde bladzijde, nieuwe tekst invoegen, na ‘Als vierde factor noemen zij weerbaar gedrag bij het kind.
Dan nieuwe alinea invoegen:
Frenken (Frenken en van Beek, 1998) onderscheidt drie types plegers van seksueel misbruik van kinderen.
a.	het pedofiele type. Volwassen mannen met een exclusieve, seksuele en sociale voorkeur voor pré-pubertaire jongens en soms ook voor meisjes. Zij hebben interesse in een relatie gericht op sociale en seksuele bevrediging met een jongen. Zij hebben vaak langdurig van te voren gepland, wanneer seks in de vriendschap komt. Deze plegers ondervinden geen schuldgevoel over seks, omdat ze die moreel acceptabel achten. Als het kind ouder wordt dan de voorkeursleeftijd van de pedofiel, eindigt de relatie. (‘knapenliefhebber’)
b.	het situationele type. Volwassenen die voorkeur hebben voor andere volwassenen, maar door de situatie (gunstige gelegenheid of ingrijpende levensgebeurtenis) ter compensatie seksuele contacten aangaan met (eigen) kinderen of afhankelijke jongeren. (‘vader en oudste dochter’)
c.	het anti-sociale type. Deze groep betreft mannen met een onvermogen om liefdesrelaties aan te gaan; zij bezitten geen empatisch vermogen, zijn gewetenloos. Ze dwingen seksueel contact met geweld af van onbekende kinderen. Plegers van dit type hebben geen specifieke voorkeur voor kinderen, maar kiezen kinderen omdat ze gemakkelijk kunnen worden misbruikt. Zij plegen ook vaak andere zedendelicten. (‘Dutroux-type’)

Ongeveer de helft van mensen die kinderen dwingt tot seksueel contact, is zelf misbruikt (Frenken en van Beek, 1998).
Dan witregel, waarna vervolg oude tekst. Alinea begint dan met ‘Hoe is seksueel geweld te verklaren?

***Nieuwe wijziging p. 206, onder punt d, staat:
Eerder werd al een sociologische en maatschappelijke verklaring gegeven: seksueel geweld neemt sterk toe bij armoede en oorlog. Bij oorlog neemt ongecontroleerd geweld toe, ook seksueel geweld.
Dit moet worden: 
Eerder werd al een sociologische en maatschappelijke verklaring gegeven: seksueel geweld neemt sterk toe bij oorlog en vermoedelijk ook bij armoede. Bij oorlog neemt ongecontroleerd geweld toe, ook seksueel geweld.

***Nieuwe wijziging p. 209, §5.9. Na 3e zin (‘..in Nederland van uit’), invoegen:
Justitie maakt deel uit van de maatschappij. Het gaat niet alleen om de effectiviteit van straf of hulp, maar bij de strafbepaling speelt een rol, dat de maatschappelijke tolerantie t.a.v. zedendelinquenten fors is teruggelopen. Het publiek is elke seksuele grensoverschrijding gaan zien als een misdrijf waarvoor gestraft moet worden. In 1970 was 68% van de Nederlandse bevolking voor behandeling i.p.v. straf, in 1996 is dat nog maar 33% (Frenken, 1999). Met name plegers van seksueel misbruik van kinderen ondervinden zware maatschappelijke stigmatisering. 
In navolging van Amerika is in het Verenigd Koninkrijk wetgeving aangenomen, waarbij de officiële instanties verplicht worden gesteld de buurt in kennis te stellen als een zedendelinquent daar gaat wonen. Een vergelijkbaar burgerinitiatief in Nederland met een databank op internet is mislukt. Het effect blijkt veelal negatief. Vormen van eigen richting vinden plaats, waarvoor deze burgers dan weer gestraft worden. De zedendelinquenten worden nog sterker geïsoleerd, met alle mogelijke risico’s voor zwaardere recidive van dien. Maar ook ouders van voormalige slachtoffers stellen openbaring van naam en adres van mensen die ooit veroordeeld werden voor een zedendelict niet altijd op prijs. Dit geeft veel onrust en bemoeilijkt de verwerking. 
Elk geval van recidive lijkt de vergeldingsgedachte te versterken en dit heeft zijn weerklank in de media en bij justitie. Deze negatieve spiraal heeft niet het gewenste resultaat: het voorkomen van recidive.

Relatief worden er in een land als de V.S., waar strenger gestraft wordt, juist ook meer zedendelinquenten behandeld dan in Nederland. Naar schatting ondergaat in Nederland slechts 20% van de zedendelinquenten enigerlei behandeling en krijgt 80% detentie of een andere sanctie opgelegd. Frenken concludeert, dat seksuele delinquenten, die een ernstig gedragsprobleem hebben en een recidiverisico vormen, psychiatrisch en klinisch psychologisch onderverzorgd zijn (Frenken, 1999).
Dan nieuwe alinea, die begint met ‘De beperkingen ten aanzien van onvrijwilligheid…’- vervolg oude tekst.

***Nieuwe wijziging p. 210, nieuwe alinea invoegen, na ‘therapie weinig effect sorteren.’
Therapie wordt in Nederland gegeven door sommige Riaggs (incestplegers), enkele andere ambulante settingen (incestplegers en pedoseksuelen), en in sommige intramurale forensisch-psychiatrische instituten (de antisociale plegers) (Frenken en van Beek, 1998).
Een flink gedeelte van de plegers is minderjarig. Voor hen zijn de volgende justitiële sancties beschikbaar: een leerstraf bij Rutgers Consult, wanneer het een lichter delict is; een persoonlijkheidsonderzoek laten ondergaan; detentie; onderzoek door medewerker Raad voor de Kinderbescherming.

Dan na witregel vervolg oude tekst: ‘Aan therapie voor plegers…;

***Nieuwe wijziging p. 210. Korte alinea: ‘Therapie van plegers …. Plegen van misbruik’. Aanvulling:
De methodiek is cognitief-gedragstherapeutisch. De behandelprogramma’s blijken redelijk effectief in het terugdringen van recidive. De resultaten zijn het beste bij situationele plegers en minder bij de antisociale en pedofiele plegers. Het behandelmotto is: ‘no cure but selfcontrol’. 

***Nieuwe wijziging p. 213 invoegen na eerste alinea, dus na”(Wafelbakker en Raijmakers, 1994) de volgende nieuwe alinea:
Een voorbeeld van zo’n primaire preventiecampagne is het Marietje Kessels-project, dat onder auspiciën van het ministerie van Justitie door het NIZW zal worden geïmplementeerd. Het doel is het vergroten van weerbaarheid bij kinderen op de basisschool in situaties waarin sprake is van (seksueel) machtsmisbruik jegens henzelf of jegens andere kinderen. In de projecten wordt seksespecifiek gewerkt. Voor zowel de jongens- als de meisjesgroepen is aandacht voor mentale en fysieke weerbaarheid en voor grensoverschrijdend gedrag van henzelf. Een implementatieplan is uitgezet met verschillende welzijnsinstellingen voor de ontwikkeling van de methodiek en vergelijkbare projecten (Ministerie van Justitie, 1999).

***Nieuwe wijziging p. 216, onder ‘e’, laatste zin veranderen en een toevoeging. Moet worden:
Fasegewijs kan het slachtoffer en de eventuele partner in therapie bij specialistische hulpverleners werken aan herstel van controle. Concreet betekent dit bijvoorbeeld, dat je een cliënt niet ongevraagd aanraakt, hoe graag je ook lichamelijke troost zou willen geven. Vraag om toestemming, zodat de cliënt de macht over haar eigen lichaam behoudt in het contact met jou.

2e alinea vervalt (Vanaf ‘De eerste vier eisen…’ tot aan “behandeling van seksueel misbruik’

In plaats van de alinea, die verviel, de volgende nieuwe alinea toevoegen na een witregel.
Draijer (1998) geeft de volgende aanvullende adviezen, hoe je een (volwassen) slachtoffer moet bejegenen.
f. wakker gevoelens van schuld, schaamte en machteloosheid niet verder aan. Blijf het verhaal geloven. Registreer voor uzelf uw twijfels.
g. geef het slachtoffer het gevoel van rust, tijd en veiligheid.
h. vraag niet meer dan nodig is om te kunen begrijpen wat er is gebeurd en om te kunnen beslissen wat er gedaan moet worden.
i. leg over die beslissing zo veel mogelijk uit, en laat het slachtoffer dan zelf beslissen over onderzoek, behandeling, aangifte

***Nieuwe wijziging p. 216, na 3e alinea, dus na ‘misbruik niet moet ontkennen’ de volgende alinea invoegen:
De niet gespecialiseerde hulpverlener dient op de hoogte te zijn van de kanalen die eventueel bewandeld kunnen worden bij een ernstig vermoeden van seksueel misbruik. Op de eerste plaats kan als het jonge slachtoffers betreft overleg gevoerd worden of een melding worden gedaan bij het provinciale Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (zie adressen). Overleg en doorverwijzing zijn verder mogelijk naar Riagg, een polikliniek van een psychiatrisch kinderziekenhuis, jeugd- en zedenpolitie, Raad voor de kinderbescherming, huisarts, kinderarts, officier van justitie (Draijer e.a., 1998). 

***Nieuwe wijziging p. 223, inleiding hoofdstuk 6.
Figuur 4 komt te vervallen.

***Nieuwe wijziging p. 225, inleiding hoofdstuk 6.
Hier dient de hele inleidende zin veranderd te worden. Tekst was:
Aan het eind van het hoofdstuk kan de student:
Tekst moet worden:
Aan het eind van het hoofdstuk en als de studietaken uitgevoerd zijn, kan de student beter:

***Nieuwe wijziging p. 225, inleiding hoofdstuk 6, helemaal onderaan de bladzijde.
Toevoegen een vierde doel na “…seksuele contacten in de hulpverleningsrelatie;’
-	een visie formuleren over de toelaatbaarheid van seksuele contacten tussen kinderen/jongeren en volwassenen;
Vervolg doelen op p. 226 (-in gesprekken benoemen…)

***Nieuwe wijziging p. 228, §6.2, midden in pagina staat volgende passage:
De Nederlandse wet schrijft hulpverleners geen specifieke meldings- of aangifteplicht voor, buiten de genoemde levensbedreigende situaties waarbij alle burgers meldingsplichtig zijn. Er bestaat dus geen meldingsplicht als een hulpverlener informatie krijgt over seksueel misbruik.
Aan het eind van deze alinea de volgende zin toevoegen:
De minister van VWS overweegt een meldplicht in te stellen voor seksueel misbruik in instellingen (Borst, 2000).

***Nieuwe wijziging P. 230, aanvulling punt j. Aan einde eerste zin van dit punt (achter: ‘sterkere rol dan in oppervlakkige contacten’). Invoegen:
Hebbrecht (1997) sluit het niet uit, dat opleidingen voor hulpverleners juist die mensen aantrekken die zich als kind niet genoeg bemind hebben gevoeld. Onbewust leeft dan de fantasie verder dat het zorgen voor anderen beloond wordt met bewondering, liefde en dankbaarheid. Dit kan leiden tot burn out.
Dan vervolg oude tekst (‘Veel hulpverleners herkennen …)

***Nieuwe wijziging p. 233, einde 3e  volledige alinea, na: ‘..bespreekbaar maken in opleiding en beroepsorganisatie’) volgende alinea invoegen na witregel.
Hebbrecht (1997) geeft aan dat de therapeutische situatie altijd een element van verleiding inhoudt. ‘De patiënt wordt als het ware misleid door de therapeut en verwacht liefde, terwijl de therapeut een moeilijk definieerbaar substituut van liefde biedt (echtheid, empathie, onvoorwaardelijke positieve gezindheid, vertrouwelijkheid, geheimhouding enz.).’ Ook de therapeut zal vroeg of laat met zijn eigen intense gevoelens en passies geconfronteerd worden. Juist daarom is het zo belangrijk, om seksuele grensoverschrijdingen goed in de gaten te houden.

Ook Aghassy en Noot (1987) verdiepten
Dan vervolg oude tekst (zich in de motieven…)

***Nieuwe wijziging §6.5 op p. 235 had als titel ‘Praktijkervaringen’.
Dit wordt: Intieme en seksuele ervaringen van hulpverleners
NB: ook in inhoudsopgave veranderen.

***Nieuwe wijziging p. 235, 2e zin §6.5
Woordje ‘ervaringen’ vervangen door belevingen. 

***Nieuwe wijziging Aanvulling §6.5 p. 237, na 2e alinea halverwege:
Na ‘…mist al zoveel aanrakingen en contacten’ (Buurman (1991) nieuwe halve alinea invoegen:
In de lichamelijk gehandicaptenzorg wordt vaker wat permissiever geredeneerd ten aanzien van seksueel getinte contacten tussen hulpverlener en cliënt. Een ander voorbeeld:
Een jonge lichamelijk gehandicapte vrouw beseft wel degelijk dat een arts seksueel misbruik van haar maakt als hij onnodig en ongevraagd haar borsten streelt met de opmerking dat ze erg mooi zijn. Toch zegt zij hierover: ‘Dit is een van de weinig momenten in mijn leven waarop ik me vrouw voel en geen rolstoel.’  (Meihuizen-de Regt, 2000c). 

Het initiatief kan ook van de cliënt uitgaan. Dan in dezelfde regel vervolgen met ‘Dat het ook anders kan…’

***Nieuwe wijziging §6.6, p. 239, bij bronvermeldingen (2e alinea: ‘Deze literatuur betreft….Driest & Prakken
Dan komma weghalen
Dan (1996), (Meihuizen – de Regt, 2000b).

***Nieuwe wijziging P. 255, nieuwe studietaak invoegen: wordt studietaak 6.10 – alle nummers vanaf studietaak 6.10 doorschuiven
Studietaak 6.10 Liefde op het eerste gezicht (2)
Saskia werkt als maatschappelijk werker in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Zij heeft een vervolgafspraak met een vader van een van de cliënten, op verzoek van de vader. Saskia is een alleenstaande vrouw van 35 jaar. De vader is 38 en ook alleenstaand.
In het gesprek vertelt de vader haar, dat hij eigenlijk geen probleem met zijn kind wil bespreken, maar dat hij tijdens het vorige gesprek met Saskia op slag verliefd op haar is geworden. Hij vindt haar prachtig. Alles in haar raakt hem sterk. Liefde op het eerste gezicht. Na het gesprek werd dit gevoel alleen maar sterker. Hij wil graag een privé-afspraak met Saskia maken en verzoekt Saskia hem voor de hulpverlenende gesprekken door te verwijzen naar een collega, zodat ze werk en privé kunnen scheiden.
Saskia vind hem ….
 (vrij naar Pope e.a., 1996).
a. Probeer de gevoelens die Saskia zou kunnen ervaren, te omschrijven.
b. Inventariseer welke besluiten de hulpverlener zou kunnen nemen in deze situatie.
c. Bespreek deze besluiten en kies wat volgens jullie het beste besluit zou zijn voor Saskia, voor de vader van de cliënt, voor de cliënt, en voor de instelling.

***Nieuwe wijziging Par. 6.9, p. 258, Preventie misbruik door hv ers:
Alinea invoegen na tweede alinea, dus aan het einde van de bladzijde..
Een valse beschuldiging kan ook leiden tot ernstige vormen van verschraling van de hulpverlening. Een schrijnend voorbeeld is de uitspraak van een kinderverpleegkundige die, na een valse beschuldiging inmiddels geheel gerehabiliteerd, zegt: ‘Ik zal in de nachtdienst nooit meer een huilend kind op schoot nemen om het te troosten. Zo’n gebaar kan door het kind of de ouders verkeerd worden uitgelegd. Dat heb ik inmiddels aan den lijve ondervonden. Liever een angstig huilend kind dan nog een keer zo’n beschuldiging.’ (Enzlin, 2000)
Oude tekst verandert boven aan p. 259 iets in: Over de problematiek van valse beschuldigingen zijn nog meer opmerkingen te maken. Dan vervolgt oude tekst van die alinea: In de inleiding

***Nieuwe wijziging p. 259, Toevoegen na eerste alinea (dus na ‘die wel waar zijn, te onderzoeken’)
N.a.v. de publiciteit over misbruikzaken en over valse beschuldigingen de afgelopen jaren zijn met name directies en beroepsverenigingen zich de vraag gaan stellen, wat ze kunnen doen om de naam en eer van instelling en beroep te herstellen. Een terechte zorg: de sector kwam daarmee in een slecht daglicht te staan. Als antwoord zoeken nogal wat instellingen het in het formuleren van duidelijke regels, van protocollen.

Dan tweede alinea uit oude tekst p 259, maar eerste zin (In diverse instellingen… gedragsprotocollen) weglaten en verder tot aan Van Aerde (1996) oude tekst volgen.  
Dan volgt deze nieuwe tekst in nieuwe alinea:

Er zijn drie soorten protocollen te onderscheiden 
a. een meldingsprotocol (wat moet je doen als je seksueel misbruik ontdekt of vermoedt)
b. een handelingsprotocol (wat mag wel en niet in de sfeer van seksuele en intieme omgang tussen cliënt en hulpverlener)
c. een preventieprotocol (wat kunnen instelling en personeel ondernemen om het risico op seksueel misbruik te voorkomen)

Het ligt voor de hand, dat alle betrokkenen gebaat zijn bij een helder meldingsprotocol. De praktijk leert echter, dat die protocollen nogal eens weinig bekend zijn bij de hulpverleners en mede daardoor onvakkundig toegepast worden.
Op het eerste gezicht lijkt ook een handelingsprotocol wenselijk. In de praktijk blijkt het echter bijzonder gecompliceerd om een helder handelingsprotocol op te stellen. 
In hoofdstuk 1 werd duidelijk, dat het lastig is om een sluitende definitie te geven over seksualiteit en intimiteit. Er is sprake van een overgangsgebied tussen intimiteit, erotiek en seksualiteit. Daar zijn geen scherpe grenzen te trekken, omdat het te maken heeft met de beleving van de twee betrokken partijen. Als je een cliënt omarmt en over zijn haar aait, zal de ene cliënt dit als een seksueel signaal interpreteren en misschien wel als seksuele intimidatie en de ander als een intiem en aardig gebaar, waardoor hij zich getroost en begrepen voelt.

Omdat het zo lastig is, om ongewenste (seksuele) contacten te onderscheiden van professionele, intieme omgang, zoekt menig instelling zijn toevlucht tot het vastleggen van regelomgeving, hoe te handelen in risicovolle situaties.
Een regel, dat je een cliënt alleen mag aanraken als er minstens een collega bij aanwezig is, impliceert in deze tijd van efficiency, waarbij met name rond de nacht op personeelsinzet is bezuinigd, dat juist op momenten dat cliënten daar behoefte aan kunnen hebben afstandelijkheid het credo wordt. Hier worden niet alleen cliënten de dupe van, ook hulpverleners wordt een belangrijk instrument uit handen genomen om professioneel hulp te kunnen bieden

NB: opmaak: casus (net als studietaak, zie bv. pagina 30, Jeanet en Mark)
Een voorbeeld uit een residentiele instelling voor jeugdhulpverlening. Daar wordt de regel gesteld, dat de groepsleiding de kinderen vanuit de deuropening toespreekt bij het naar bed gaan in plaats van hen eens lekker voor te lezen en in te stoppen. Deze kinderen hebben vaak moeite met de overgang van de dag naar de nacht. Zorg kan niet altijd op afstand gegeven worden. Hier is het middel erger dan de kwaal (Heemelaar, 1997).

Einde opmaak casus
Het zou kunnen zijn, dat handelingsprotocollen die zo sterk gebaseerd lijken op angst, eerder het taboe versterken en alles van kwaad tot erger maken. Juist het taboe verklaren van gevoelens versterkt de kans op isolatie van een hulpverlener, die seksuele gevoelens ervaart in de omgang met een cliënt en die isolatie kan op zijn beurt uiteindelijk ook leiden tot seksueel misbruik. 
Het gaat er eerder om, dat hulpverleners een sensitiviteit ontwikkelen, zodat ze goed aanvoelen, welke lichamelijke aanraking een bepaalde cliënt in een bepaalde situatie wel wenst en welke juist niet. 
Dan volgt tekst vanaf 1 na laatste alinea p. 259. 

De eerste zin van de laatste alinea op de oude p. 259 (Het louter opleggen van regels werkt niet’) iets veranderen:
Bovendien werkt het louter opleggen van regels niet. (vervolg met: ‘Een protocol krijgt …

 p 260 Eerste alinea In een preventieprotocol i.p.v. ‘in een zinvol protocol’

Tweede alinea p. 260:
Woordje ‘overigens’ schrappen

***Nieuwe wijziging p. 260 helemaal onderaan. Aanvulling, komt boven aan bladzijde 261, na ‘..woordelijkheid van de hulpverlener’ (p. 260) en  voor ‘Aan de hand van…’ op 261. Nieuwe alinea:
In eerdere hoofdstukken werd aangegeven, hoe zeer seksueel gedrag van cliënten onderling nog genegeerd en soms onderdrukt wordt. Toch bestaan er wel degelijk initiatieven om de seksualiteit van de cliënten serieus te nemen. Thunnissen en Berens (1998) beschrijven de mogelijkheden, die er wel degelijk zijn in psychiatrische instellingen. Patiënten presenteren zich vaak met een scala van problemen, waarbij het relationele en dus ook het seksuele nogal eens het belangrijkste is. Dat dan seksuele relaties ontstaan, is niet vreemd. Het zou eerder raar zijn, als dat niet het geval was. Intimiteit en seksualiteit speelt overal in door in de instelling: het is onderwerp van gesprek in de therapievormen, maar ook impliciet in de vrije tijd in huis en op de slaapzaal. Seks is bij hen niet iets, wat alleen maar buiten de instelling gebeurt. Ongeveer de helft van de cliënten is seksueel getraumatiseerd. Sommigen gaan nogal eens seksuele relaties aan binnen de kliniek. Verbieden heeft veel nadelen. Het is dan de kunst om te laveren tussen de jaloezie en kwaadheid over afzonderingsgedrag van het stel bij de cliëntengroep en de kansen, om het stel te begeleiden in hun experiment zodat ze betere kansen krijgen op een prettiger toekomst.

***Nieuwe wijziging p. 264, studietaak 6.22, regel 6: afkortingsfout. Niet dia-gnose, maar diag-nose.

***Nieuwe wijziging p. 268 epiloog
Nieuwe alinea invoegen. Na: ‘De zelfbeschikking van mensen krijgt daardoor minder ruimte.’ In te voegen tekst:
In dit hele boek zijn tal van schrijvers aangehaald, die pleiten voor openheid over seksualiteit.  Voor veel mensen is het belangrijk, dat ze openlijker over seksualiteit kunnen praten. Het is belangrijk voor (potentiële) slachtoffers van seksueel misbruik. Het is van belang, dat seksueel agressieve jongens leren onderricht krijgen in seksuele grammatica. Het is essentieel voor hun ontwikkeling dat homo-jongeren zich kunnen openbaren. Het is zeer welkom dat in instellingen, waar de seksualiteit van mensen genegeerd of onderdrukt wordt, gewerkt wordt aan een open klimaat, waarbij wél gesproken kan worden wat door het personeel te lang verzwegen is.
Maar de openheid heeft een schaduwkant. Programma’s als Sex voor de Büch en Jerry Springer laten zien, dat sommige mensen geen besef hebben, dat bescheidenheid en terughoudendheid de mens meer sieren, dan de weinig verheffende manier waarop sommige mensen hun lusten etaleren. Er is een ontwikkeling gaande, waarbij gepleit wordt voor terugkeer naar het mysterie van seksualiteit. Niet alles kan in woorden gevangen worden, niet alles moet in woorden gevangen worden. Met het benoemen en bespreken winnen we iets, maar we verliezen er ook iets mee, als we niet weten te nuanceren wanneer openheid wel en wanneer het niet van past komt. Niet iedereen is altijd maar geïnteresseerd in jouw seksleven.
Daarna vervolg oude tekst in nieuwe alinea: (‘Gelukkig zijn er ondanks deze maatschappelijke…)

p. 274***Nieuwe wijziging. Literatuurlijst. Maris. Op de puntjes moet staan:
p. 1-21), 

***Nieuwe wijziging p. 275 Literatuurlijst, onderaan bladzijde: Nieuwe regel voor: Sandfort, T. (1986). Jongens over vriendschap en seks met mannen. Amsterdam: SUA.

***Nieuwe wijziging p. 277 Literatuurlijst, Nieuwe regel voor: Watzlawick enz (na Wapenaar).